2015 جىلعى 30 قاراشا, استانا قالاسى
تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە
باعالاۋ جۇرگىزۋ ادىستەمەسىن بەكىتۋ تۋرالى
2015 جىلعى 29 قازانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ 88-بابىنىڭ 15) تارماقشاسىنا سايكەس بۇيىرامىن:
1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ادىستەمەسى بەكىتىلسىن.
2. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ جانە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ كوميتەتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن:
1) وسى بۇيرىقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىندە مەملەكەتتىك تىركەۋدى;
2) وسى بۇيرىق مەملەكەتتىك تىركەلگەننەن كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇن ىشىندە ونىڭ كوشىرمەسىن مەرزىمدىك باسپا باسىلىمدارىنا جانە «ادىلەت» اقپاراتتىق-قۇقىقتىق جۇيەسىنە رەسمي جاريالاۋعا جىبەرۋدى;
3) وسى بۇيرىقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرسىندا ورنالاستىرۋدى قامتاماسىز ەتسىن.
3. «تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ادىستەمەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 2 ساۋىردەگى № 303 بۇيرىعىنىڭ (نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تىزىلىمىندە № 10731 بولىپ تىركەلگەن, «ادىلەت» اقپاراتتىق-قۇقىقتىق جۇيەسىندە 2015 جىلعى 12 مامىردا جاريالانعان) كۇشى جويىلدى دەپ تانىلسىن.
4. وسى بۇيرىقتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ جەتەكشىلىك ەتەتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-مينيسترىنە جۇكتەلسىن.
5. وسى بۇيرىق العاشقى رەسمي جاريالانعان كۇنىنەن كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ە.دوساەۆ
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ
2015 جىلعى 30 قاراشاداعى № 741 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن
تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ادىستەمەسى
1. جالپى ەرەجەلەر
1. وسى تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ادىستەمەسى (بۇدان ءارى – ادىستەمە) تالداۋ جۇرگىزۋ ماشىقتارىن پراكتيكالىق يگەرۋ ماقساتىندا قولدانىلادى جانە تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن نەمەسە ونداعى نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ جاعدايىن تالداۋ مەن باعالاۋدى تالاپ ەتەتىن جاعدايدا, ونىڭ ىشىندە:
1) وسى تاۋار نارىقتارىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ جاي-كۇيىن ايقىنداۋ جانە (نەمەسە) رەتتەلەتىن نارىقتاردا ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايعا يە نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىلىمىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا تاۋار نارىقتارىنا تالداۋ جۇرگىزۋ كەزىندە;
2) ەكونوميكالىق شوعىرلانۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ كەزىندە;
3) ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايدى تەرىس پايدالانۋدىڭ, باسەكەلەستىككە قارسى كەلىسىمدەر مەن كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلدارىنىڭ بەلگىلەرىن انىقتاۋ كەزىندە;
4) كاسىپكەرلىك ورتادا مەملەكەتتىڭ بولۋىنىڭ ماقساتتىلىعىن بەلگىلەۋ ماقساتىندا اكتسيالارىنىڭ (جارعىلىق كاپيتالداعى قاتىسۋ ۇلەستەرiنiڭ) ەلۋ پايىزىنان استامى مەملەكەتكە جانە ولارمەن ۇلەستەس تۇلعالارعا (بۇدان ءارى – مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلعالار) تيەسىلى مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىزمەتىنە تالداۋ جۇرگىزۋ كەزىندە پايدالانىلادى.
2. وسى ادىستەمەدە مىناداي ۇعىمدار پايدالانىلادى:
سۋبسيديارلىق – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋىنىڭ كومەكشى ءرولى قاعيداتى.
وسى ادىستەمەدە قولدانىلاتىن وزگە دە ۇعىمدار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسىپكەرلىك كودەكسىندە ايقىندالعان.
3. تاۋار نارىقتارىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن تالداۋ جانە باعالاۋ وسى ادىستەمەگە قوسىمشادا كورسەتىلگەن جالپى جانە ەرەكشە ولشەمشارتتارعا سايكەس جۇرگىزىلەدى.
4. باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن تاۋار نارىقتارىنا ىرىكتەۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماقساتتارى:
باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن تاۋار نارىقتارىنا ىرىكتەۋدىڭ باسىمدىعىن انىقتاۋ;
باسەكەلەستىكتى دامىتۋ جانە قورعاۋ, ونىڭ ىشىندە مونوپوليستىك قىزمەتتىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ جونىندەگى جۇرگىزىلىپ وتىرعان جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
5. تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ مىناداي كەزەڭدەردى قامتيدى:
1) تاۋارلاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىرۋ ولشەمشارتتارىن ايقىنداۋ;
2) تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ,
3) تاۋار نارىعىن زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعىن ايقىنداۋ;
4) تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامىن ايقىنداۋ;
5) تاۋار نارىعىنىڭ كولەمى مەن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇلەسىن ەسەپتەۋ;
6) تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ;
7) تاۋار نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىن ايقىنداۋ;
8) نارىقتى تالداۋ جونىندەگى تۇقجىرىمدار.
ەكونوميكالىق شوعىرلانۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ, سونداي-اق ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايدى تەرىس پايدالانۋدىڭ باسەكەلەستىككە قارسى كەلىسىمدەرى مەن كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلدارىنىڭ بەلگىلەرىن انىقتاۋ كەزىندە تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن تالداۋ جانە باعالاۋ وسى تارماقتىڭ 6), 7) تارماقشالارىن الىپ تاستايدى.
ەگەر ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايدى تەرىس پايدالانۋ بەلگىلەرىن انىقتاۋ كەزىندە تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن تالداۋ جانە باعالاۋ نارىق سۋبەكتىسىنىڭ ۇلەسى وتىز بەستەن استام, بىراق ەلۋ پايىزدان از پايىزدى قۇرايتىندىعىن نەمەسە نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ جيىنتىق ۇستەمدىگى بار ەكەندىگىن كورسەتكەن جاعدايدا, وسى تارماقتا كوزدەلگەن بارلىق كەزەڭدەردى ساقتاي وتىرىپ, تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ قاجەت.
نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ باسەكەلەستىككە قارسى ساتىلاس كەلىسىمدەرىن قاراۋ كەزىندە تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزۋ تالاپ ەتىلمەيدى.
مەملەكەتتىڭ كاسىپكەرلىك ورتادا بولۋ ماقساتتىلىعىن بەلگىلەۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىزمەتىنە تالداۋ جۇرگىزۋ وسى تارماقتا كوزدەلگەن كەزەڭدەردىڭ نەگىزىندە, سونداي-اق وسى ادىستەمەنىڭ 50, 51, 52 جانە 53-تارماقتارىنا سايكەس جۇرگىزىلەتىن مەملەكەتتىڭ تاۋار نارىعىندا بولۋ ماقساتتىلىعىن باعالاۋ كەزەڭىن قامتيتىن ەرەكشەلىكتەرمەن جۇرگىزىلەدى.
6. تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن تالداۋ جانە باعالاۋ كەزىندە باستاپقى اقپارات رەتىندە مىنالار:
1) نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىن سيپاتتايتىن مەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق ەسەپتىلىكتىڭ دەرەكتەرى;
2) قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى مەن ونىڭ اۋماقتىق ورگاندارىنان الىنعان مالىمەتتەر;
3) قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنەن الىنعان مالىمەتتەر;
4) قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنەن جانە ونىڭ اۋماقتىق ورگاندارىنان الىنعان مالىمەتتەر;
5) سالالىق مينيسترلىكتەردەن جانە ۆەدومستۆولاردان, ولاردىڭ اۋماقتىق ورگاندارىنان الىنعان مالىمەتتەر;
6) جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە وكىلدى ورگانداردان الىنعان مالىمەتتەر;
7) جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردان الىنعان مالىمەتتەر;
8) تۇتىنۋشىلار قاۋىمداستىقتارىنىڭ (بىرلەستىكتەرىنىڭ) مالىمەتتەرى;
9) بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلامالارى;
10) مونوپولياعا قارسى ورگان ۆەدومستۆوسىنىڭ ءوز زەرتتەۋلەرىنىڭ دەرەكتەرى;
11) ماركەتينگتىك, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ, ىرىكتەپ ساۋال جۇرگىزۋدىڭ جانە نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ, ازاماتتاردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ساۋالناما دەرەكتەرى;
12) تاۋار نارىقتارىنىڭ جاي-كۇيى, قۇرىلىمى مەن كولەمدەرى, جەكەلەگەن تاۋار وندىرۋشىلەر مەن ساتىپ الۋشىلاردىڭ تاۋار اينالىمىنا قاتىسۋى تۋرالى ۆەدومستۆولىق جانە تاۋەلسىز اقپارات ورتالىقتارى مەن قىزمەتتەرىنىڭ دەرەكتەرى پايدالانىلادى.
2. تاۋارلاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىرۋ ولشەمشارتتارىن ايقىنداۋ
7. ناق سول ءبىر تاۋار نارىعىندا اينالاتىن, الماستىرۋشىسى نەمەسە ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىرۋ تاۋارلارى (جۇمىستارى, قىزمەتتەرى) جوق تاۋاردى ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىرۋ ولشەمشارتتارىن ايقىنداۋ ءراسىمى مىنالاردى قامتيدى:
تاۋاردىڭ اتاۋىن ايقىنداۋ;
ساتىپ الۋشىنىڭ تاڭداۋىن ايقىندايتىن تاۋاردىڭ قاسيەتتەرىن جانە وسى تاۋار ءۇشىن الەۋەتتى ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن بولىپ تابىلاتىن تاۋارلاردى ايقىنداۋ;
ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن تاۋارلاردى ايقىنداۋ.
8. تاۋاردىڭ اتاۋىن الدىن الا ايقىنداۋ مىنا ولشەمشارتتاردىڭ ءبىرىنىڭ:
1) تاۋار سوزدىكتەرىنىڭ نەمەسە تاۋارتانۋشىلار انىقتامالىعىنىڭ;
2) ءتيىستى سالادا ارنايى ءبىلىمى بار ماماندار قورىتىندىلارىنىڭ;
3) ليتسەنزيا بەرۋ تۋرالى شەشىمدەردىڭ, ليتسەنزيانىڭ بولۋىن راستايتىن قۇجاتتاردىڭ;
4) ءمانى قارالاتىن تاۋار بولىپ تابىلاتىن شارت تالاپتارىنىڭ;
5) تاۋاردى بىرجاقتى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءتاسىلدىڭ نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى.
9. ساتىپ الۋشىنىڭ تاڭداۋىن ايقىندايتىن تاۋاردىڭ قاسيەتىن انىقتاۋ كەزىندە مىنالار تالدانادى:
1) تاۋاردىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتى جانە قولدانۋ, ونىڭ ىشىندە تاۋاردى تۇتىنۋ ماقساتى جانە ونىڭ تۇتىنۋشىلىق قاسيەتتەرى;
2) ساپالىق سيپاتتامالار, ونىڭ ىشىندە ءتۇرى, سورتى, بۋىپ-ءتۇيۋى, تاراتۋ جانە وتكىزۋ جۇيەسىندەگى ەرەكشەلىكتەر;
3) تەحنيكالىق سيپاتتامالار, ونىڭ ىشىندە پايدالانۋ كورسەتكىشتەرى, تاسىمالداۋ بويىنشا شەكتەۋلەر, جيناقتاۋ, جوندەۋ, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ (كەپىلدەندىرىلگەن قىزمەت كورسەتۋدى قوسا العاندا), كاسىبي پايدالانۋ (وندىرىستىك تۇتىنۋ) ەرەكشەلىكتەرى;
4) باعاسى;
5) وتكىزۋ شارتتارى, ونىڭ ىشىندە تاۋارلار پارتياسىنىڭ مولشەرى, تاۋاردى وتكىزۋ ءتاسىلى;
6) تاۋاردىڭ سيپاتتامالارى.
ساتىپ الۋشىنىڭ تاڭداۋىن ايقىندايتىن تاۋار قاسيەتتەرىنىڭ قۇرامى جانە تاۋار سيپاتتاماسىن تالداپ تەكسەرۋدىڭ قاجەتتى دارەجەسى جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋدىڭ ماقساتىنا, سونداي-اق تاۋار نارىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە تاۋەلدى بولادى.
10. وسى تاۋار ءۇشىن الەۋەتتى ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن بولىپ تابىلاتىن تاۋارلاردى ايقىنداۋ:
ساراپتامالىق باعالار;
قارالاتىن تاۋارمەن بىرگە ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرىنىڭ قازاقستاندىق جىكتەۋىشىنىڭ ءبىر سىنىپتاۋىش ءتۇرىنىڭ توبىنا كىرەتىن, تاۋارلاردىڭ ەلەۋلى قاسيەتتەرى بويىنشا سالىستىرىلاتىن تالداۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
وسى تاۋارعا ءتيىستى ءدال جىكتەۋىش ۇستانىمىن بەلگىلەۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا سىنىپتاۋىش ۇستانىمدار توپتاماسى قاراستىرىلادى.
11. ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن تاۋارلاردى ايقىنداۋ ولاردىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتىن, قولدانۋدى, ساپالىق جانە تەحنيكالىق سيپاتتامالارىن, باعاسىن جانە ولشەمشارتتارىن ەسكەرە وتىرىپ, ساتىپ الۋشىنىڭ تاۋارلاردى ناقتى اۋىستىرۋىنا نەمەسە ساتىپ الۋشىنىڭ تۇتىنۋ (ونىڭ ىشىندە وندىرىستىك) پروتسەسىندە ءبىر تاۋارلاردى باسقالارىمەن اۋىستىرۋىنا دايىندىعىنا نەگىزدەلەدى.
12. ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن تاۋارلاردى ايقىنداعان كەزدە مونوپولياعا قارسى ورگاننىڭ ۆەدومستۆوسى تۇتىنۋشىلارعا ساۋال جۇرگىزۋدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا اقپاراتتى پايدالانادى.
13. ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن تاۋارلاردى ايقىنداعان كەزدە ساتىپ الۋشىلاردىڭ ءتۇرلى توپتارىنىڭ پىكىرى سايكەس كەلمەۋى ەسكەرىلەدى.
ساتىپ الۋشىلار توپتارى:
تاۋار اينالىمىنا قاتىسۋ ءتاسىلى مەن نىساندارى بويىنشا (ونىڭ ىشىندە كوتەرمە ساۋدادا ساتىپ الۋشىلار جانە بولشەك ساۋدادا ساتىپ الۋشىلار);
تاۋاردى ساتىپ الۋ ورنى بويىنشا;
تاۋارعا قويىلاتىن تالاپتار بويىنشا ەرەكشەلەنەدى.
ساتىپ الۋشىلاردىڭ توپتارى, ەگەر سول ءبىر ساتۋشى جوعارىدا كورسەتىلگەن بەلگىلەر نەگىزىندە سول ءبىر تاۋارعا ساتىپ الۋشىلاردىڭ توپتارى ءۇشىن باعالار بەلگىلەسە (بەلگىلەي السا), تاۋار نارىقتارىندا جۇمىس ىستەيدى دەپ تانىلادى.
قارالاتىن تاۋار سول ءبىر اۋماقتا ءتۇرلى تاۋار نارىقتارىندا اينالا الادى. مۇنداي تاۋار نارىقتارىن وقشاۋلاپ تالداۋ كەرەك. جەكەلەپ العاندا, تاۋار نەگىزىنەن كەيىننەن قايتا ساتۋ نەمەسە كاسىبي پايدالانۋ ماقساتىندا تاۋار پارتيالارى ساتىلاتىن كوتەرمە ساۋدا نارىقتارىندا جانە كوبىنەسە جەكە پايدالانۋ ءۇشىن تاۋاردىڭ بىرەۋىن ساتۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن بولشەك ساۋدا نارىقتارىندا اينالا الادى.
14. تاۋار نارىقتارىن باقىلاۋ جانە ناتيجەلەرىنىڭ نەگىزىندە ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن تاۋارلار ايقىندالاتىن ەكونوميكالىق-ستاتيستيكالىق ەسەپتەۋلەر مىنالاردى:
«گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستى» ءراسىمىن;
باعا بەلگىلەۋ مەن باعالار سەرپىنىن تالداۋدى, باعالار وزگەرگەن كەزدە سۇرانىس كولەمىنىڭ وزگەرۋىن قامتيدى.
15. «گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستىن» (تاۋار نارىعىنىڭ تاۋار شەكارالارىن انىقتاۋ ءۇشىن) وتكىزگەن كەزدە قارالاتىن تاۋارعا شامالى, بىراق ەلەۋلى جانە ۇزاق ۋاقىت (1 جىل جانە ودان كوپ) باعانىڭ ءوسۋى ورىن الادى دەپ بولجانادى. زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعى ىشىندە ودان ءارى ساقتالاتىن, باسەكەلەستىكتىڭ وزگە دە تەڭ شارتتارىندا (بۇل رەتتە ينفلياتسيانىڭ اسەرى الىنىپ تاستالۋى ءتيىس) باعانىڭ 5-10 پايىزعا ارتۋى وسىنداي دەپ تانىلادى.
كورسەتىلگەن باعانىڭ ارتۋىنىڭ ناتيجەسىندە ساتىپ الۋشى (ساتىپ الۋشىلار) قارالاتىن تاۋاردى باسقا تاۋارلارمەن الماستىرا ما (الماستىرۋعا دايىن با), سونداي-اق مۇنداي باعانى ارتتىرۋدى ساتۋشى (ساتۋشىلار) ءۇشىن پايداسىز ەتەتىن, ساتۋ كولەمىنىڭ تومەندەۋى بولىپ جاتىر ما (بولادى ما) ايقىندالادى.
ەگەر كورسەتىلگەن شارتتار ورىندالسا, وندا قارالاتىن تاۋارعا قاسيەتتەرى بويىنشا نەعۇرلىم جاقىن بولىپ تابىلاتىن تاۋارلاردى ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن تاۋارلار توبىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋ قاجەت.
كورسەتىلگەن ءراسىم ولارعا باعا ساتۋشىلار ءۇشىن پايدا (ساتۋشىلار ءۇشىن جيىنتىق پايدا) شەگەرىلمەي 5-10 پايىزعا ارتۋى (1 جىل جانە ودان كوپ) مۇمكىن تاۋارلار توبى انىقتالعانعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلادى. مۇنداي توپقا كىرەتىن تاۋارلار ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن تاۋارلار دەپ تانىلادى.
«گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستىن» وتكىزگەن كەزدە ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن تاۋارلار توبى رەتىندە ساتۋشى (ساتۋشىلار) كورسەتىلگەن باعانى ارتتىرۋدى جۇزەگە اسىرا الاتىن تاۋارلاردىڭ ەڭ از جيىنتىعىن قاراۋ قاجەت.
16. تاۋار نارىعىنداعى باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن پەرسپەكتيۆالىق تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزگەن كەزدە زەردەلەۋ جۇرگىزۋ كەزىندە قالىپتاسقان نارىقتىق باعالار قولدانىلۋى مۇمكىن.
3. تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ
17. تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارى, ەگەر ونى وسى اۋماقتان تىسقارى جەرلەردە ساتىپ الۋ ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق جانە باسقا دا سەبەپتەر بويىنشا ورىنسىز بولسا, تۇتىنۋشىلار تاۋاردى نەمەسە بiرiن-بiرi ءوزارا الماستىراتىن تاۋاردى ساتىپ الاتىن اۋماقتى ايقىندايدى.
تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ كورسەتىلگەن ولشەمشارتتاردىڭ ءبىرى نەمەسە ولاردىڭ جيىنتىعى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى.
نارىقتىڭ شەكارالارى مىناداي ولشەمدەر:
1) وسى اۋماقتا تاۋاردى ساتىپ الۋ مۇمكiندiگi;
2) تاۋاردىڭ قۇنىنا قاتىستى العاندا كولiكتiك شىعىنداردىڭ نەگiزدiلiگi مەن ءوزiن اقتايتىندىعى;
3) تاۋاردى تاسىمالداۋ كەزiندە ونىڭ ساپاسىن, سەنiمدiلiگi مەن باسقا دا تۇتىنۋشىلىق قاسيەتتەرiن ساقتاۋى;
4) تاۋارلاردى ساتىپ الۋ-ساتۋعا, اكەلۋ مەن اكەتۋگە شەكتەۋلەردiڭ (تىيىم سالۋلاردىڭ) بولماۋى;
5) ونىڭ شەگiندە تاۋارلاردى وتكiزۋ, جەتكىزۋ جۇزەگە اسىرىلاتىن اۋماقتا باسەكەلەستىككە تەڭ جاعدايلاردىڭ بولۋى بويىنشا تاۋارلاردى ساتىپ الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى ەسكەرىلە وتىرىپ ايقىندالادى.
ساتىپ الۋشى (ساتىپ الۋشىلار) تاۋاردى ساتىپ الاتىن نەمەسە ساتىپ الۋعا ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى بار نەمەسە ودان تىسقارى جەرلەردە مۇنداي مۇمكىندىگى جوق اۋماقتىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ ءراسىمى (بۇدان ءارى – نارىقتىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ) مىنالاردى:
ساتىپ الۋشىنىڭ (ساتىپ الۋشىلاردىڭ) ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيتىن, تاۋار اينالىمىنىڭ شارتتارىن ايقىنداۋدى;
قارالاتىن تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىنا كىرەتىن اۋماقتى ايقىنداۋدى قامتيدى.
18. نارىقتىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ:
نارىق سۋبەكتىسى جۇمىس ىستەيتىن ءوڭىر تۋرالى;
قارالاتىن تاۋار نارىعىنداعى باعا بەلگىلەۋ تۋرالى نەمەسە وسى تاۋارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى باعا دەڭگەيىندەگى ايىرماشىلىقتار تۋرالى;
تاۋاردى ساتىپ الۋشىلاردىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن ناقتى تۇتىنۋ ورنى تۋرالى اقپاراتتىڭ نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى.
19. شەكارالار تاۋار وتكىزىلۋى مۇمكىن ءبىر نەمەسە بىرنەشە ەلدى مەكەندەردىڭ, ءبىر نەمەسە بىرنەشە اكىمشىلىك اۋدانداردىڭ, قالالاردىڭ, رەسپۋبليكانىڭ ءبىر نەمەسە بىرنەشە وبلىستارىنىڭ, قالالارىنىڭ اۋماعىن, نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇكىل اۋماعىن قامتۋى مۇمكىن.
20. ساتىپ الۋشىنىڭ (ساتىپ الۋشىلاردىڭ) تاۋاردى ساتىپ الۋىنىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيتىن تاۋار اينالىمىنىڭ شارتتارىن ايقىنداۋ كەزىندە مىنالار ەسكەرىلەدى:
1) تاۋاردى تاسىمالداۋ شارتتارىنا قويىلاتىن تالاپتار (تاۋاردىڭ تۇتىنۋشىلىق قاسيەتتەرىن ساقتالۋىن جانە وزگە دە تالاپتاردى قامتاماسىز ەتەتىن);
2) ساتىپ الۋشىلاردىڭ تاۋاردى ساتىپ الۋىنىڭ ۇيىمدىق-كولىكتىك سحەمالارى;
3) تاۋاردىڭ ساتىپ الۋشىعا نەمەسە ساتىپ الۋشىنىڭ تاۋارعا جىلجۋ مۇمكىندىگى;
4) قارالاتىن تاۋاردىڭ (قارالاتىن تاۋاردى ساتىپ الۋشىنىڭ) جىلجۋى ءۇشىن كولىك قۇرالدارىنىڭ بولۋى, قولجەتىمدىلىگى جانە ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىرۋشىلىعى;
5) تۇتىنۋشىلىق قالاۋدى قوسا العاندا قارالاتىن تاۋارعا سۇرانىستىڭ وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەرى.
21. تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ ساتىپ الۋشى تاۋاردى نەمەسە بiرiن-بiرi ءوزارا الماستىراتىن تاۋاردى ساتىپ الۋىنىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىنە نەمەسە ونى وسى اۋماقتان تىسقارى جەرلەردە ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق, اكiمشiلiك جانە باسقا دا سەبەپتەر بويىنشا ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولماۋىنا نەگىزدەلەدى.
ەگەر قانداي دا ءبىر اۋماقتان (قانداي دا ءبىر اۋماقتا ورنالاسقان ساتۋشىلاردان) جەتكىزىلەتىن تاۋاردىڭ باعاسى قارالاتىن تاۋار نارىعىنىڭ الدىن الا ايقىندالعان شەكارالارى شەگىندە ساتىپ الۋشىعا (ساتىپ الۋشىلارعا) قولجەتىمدى تاۋاردىڭ ورتاشا بەلگىلەنگەن باعاسىنان 10 پايىزدان استام ارتىق بولسا, وندا مۇنداي اۋماقتار (ساتۋشىلار) باسقا تاۋار نارىقتارىنا جاتقىزىلۋى ءتيىس.
22. تاۋار نارىقتارىن باقىلاۋ جانە ناتيجەلەرىنىڭ نەگىزىندە ونىڭ شەكارالارى ايقىندالاتىن ەكونوميكالىق-ستاتيستيكالىق ەسەپتەۋلەر مىنالاردى:
«گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستى» ءراسىمىن;
قارالاتىن تاۋار نارىعىندا (الدىن الا ايقىندالعان شەكارالاردا) ناقتى جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ (ساتۋشىلاردىڭ) ساتۋ اۋداندارىن (ساتىپ الۋشىلاردىڭ ورنالاسقان جەرىن) تالداۋدى;
ساتىپ الۋشىنىڭ (ساتىپ الۋشىلاردىڭ) تاۋاردى ساتىپ الۋ اۋدانىنىڭ وزگەرۋى تۋرالى نەمەسە ولاردان تاۋار ساتىپ الاتىن ساتۋشىلار قۇرامىنىڭ وزگەرۋى تۋرالى دەرەكتەرىنىڭ تالداۋىن;
وسى ادىستەمەنىڭ 27-تارماعىندا بەلگىلەنگەن تالداۋ جۇرگىزۋگە ارنالعان ولشەمشارتتارى ەسەبىمەن باعا بەلگىلەۋ مەن باعالار سەرپىنىن تالداۋدى, قارالاتىن تاۋارعا باعانىڭ وزگەرۋى كەزىندە سۇرانىس كولەمىنىڭ وزگەرۋىن قامتۋى مۇمكىن.
23. شەكارالاردى ايقىنداۋ كەزىندە:
كورسەتىلگەن باعانىڭ ارتۋى ناتيجەسىندە ساتىپ الۋشى (ساتىپ الۋشىلار) قارالاتىن تاۋاردى باسقا دا اۋماقتاردا (باسقا اۋماقتاردا ورنالاسقان ساتۋشىلاردان) ساتىپ الا ما (ساتىپ الۋعا دايىن با);
مۇنداي باعانىڭ ارتۋىن ساتۋشى (ساتۋشىلار) ءۇشىن پايداسىز ەتەتىن, ساتۋ كولەمىنىڭ تومەندەۋى بولدى ما (بولا ما) انىقتاۋ قاجەت.
ەگەر كورسەتىلگەن تالاپتار ورىندالسا, اۋماققا جاقىن ورنالاسقاندار قارالاتىن تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلەدى.
كورسەتىلگەن ءراسىم ولارعا باعا ساتۋشى ءۇشىن پايدا (ساتۋشىلار ءۇشىن جيىنتىق پايدا) شەگەرىلمەي 5-10 پايىزعا ارتۋى مۇمكىن اۋماق انىقتالعانعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلادى. انىقتالعان اۋماقتىڭ شەكارالارى قارالاتىن تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارى دەپ تانىلادى.
«گيپوتەتيكالىق ءمونوپوليستىڭ تەستىن» تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارى ەسەبىندە جۇرگىزگەن كەزدە ساتۋشى (ساتۋشىلار) كورسەتىلگەن باعانى ارتتىرۋدى جۇزەگە اسىرا الاتىن ەڭ كىشى اۋماقتىڭ شەكارالارىن قاراستىرۋ كەرەك.
24. تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىمەن بايلانىستى قىزمەتتەر سالاسىندا تاۋار نارىقتارىنىڭ شەكارالارى نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمعا قول جەتكىزۋ جانە ونى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرى ەسكەرىلە وتىرىپ ايقىندالادى.
4. تاۋار نارىعىن زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعىن ايقىنداۋ
25. تاۋار نارىعىنىڭ تالداناتىن كەزەڭىن مونوپولياعا قارسى ورگان ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى نەمەسە ونىڭ تاۋار نارىقتارىنا تالداۋ جۇرگىزۋ ماسەلەلەرىنە جەتەكشىلىك ەتەتىن ورىنباسارى جانە (نەمەسە) مونوپولياعا قارسى ورگان ۆەدومستۆوسىنىڭ اۋماقتىق بولىمشە باسشىسى ايقىندايدى.
26. تاۋار نارىعىن زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعى زەرتتەۋ ماقساتىنا, تاۋار نارىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جانە اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە بايلانىستى ايقىندالادى.
27. ەگەر ساتىپ الۋشىلار ۋاقىتتىڭ ءبىر كەزەڭىندە ساتىپ الىناتىن تۇتىنۋداعى تاۋاردى ۋاقىتتىڭ باسقا كەزەڭىندە ساتىپ الىناتىن سول تاۋارمەن الماستىرماسا نەمەسە الماستىرۋعا دايىن بولماسا, وندا ۋاقىت ارالىعىن تاڭداۋدا تاۋار نارىعى سيپاتتاماسىنىڭ وسى تاڭداۋىن نەگىزدەيتىن, ونىڭ ىشىندە:
1) جىل ىشىندە تاۋاردى جەتكىزۋدىڭ ماۋسىمدىلىعى;
2) جىل ىشىندە تاۋار جەتكىزۋدىڭ تۇراقتىلىعى;
3) ەڭ جوعارى جانە ەڭ تومەن سۇرانىس (ونىڭ ىشىندە قىسقا مەرزىمدى) كەزەڭى, وسى كەزەڭدەردە ساتۋشىلار سانىنىڭ اراقاتىناسى;
4) ساتۋشىلاردىڭ ءتۇرلى ۋاقىت كەزەڭدەرىندە ءارتۇرلى باعا بەلگىلەۋ مۇمكىندىگى;
5) كەلىسىمشارت مەرزىمدەرى;
6) تاۋاردىڭ نارىقتا پايدا بولۋ ۋاقىتى ەسكەرىلەدى.
28. تاۋار نارىعىنىڭ بارلىق سيپاتتاماسى بەلگىلەنگەن ءبىر ۋاقىت ارالىعى شەگىندە ايقىندالادى.
5. تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامىن ايقىنداۋ
29. تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامىنا بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعى شەگىندە ونىڭ شەكارالارىندا قارالاتىن تاۋاردى وتكىزەتىن بارلىق نارىق سۋبەكتىلەرى كىرەدى.
30. تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن جانە تۇلعالار توبىن قۇرايتىن نارىق سۋبەكتىلەرى ءبىر نارىق سۋبەكتىسى رەتىندە قاراستىرىلادى.
31. زەرتتەۋدىڭ ۋاقىت ارالىعىن انىقتاۋ كەزىندە الىنعان اقپاراتتىڭ نەگىزىندە, نارىقتىڭ تاۋار شەكارالارىن جانە تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىن ايقىنداۋ كەزىندە قارالاتىن تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرى ايقىندالادى, ولار ءۇشىن ولاردى سايكەستەندىرۋگە جاردەمدەسەتىن مىناداي دەرەكتەر بەلگىلەنەدى:
1) تولىق اتاۋىن (ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانىن كورسەتە وتىرىپ);
2) مەكەنجايىن (ورنالاسقان ورنىن);
3) تۇلعالار توبىنا تيەسىلىلىگىن;
4) وسى تاۋاردى ساتىپ الۋشىلار نەمەسە ساتۋ وڭىرلەرىن;
5) وسى تاۋاردى ءوز ءوندىرىسىنىڭ بولۋىن ءبىر مەزگىلدە دەلدال ۇيىمدار ايقىندالادى;
6) وسى تاۋاردى نەمەسە ونى ءوندىرۋ ءۇشىن قاجەتتى تاۋارلاردى ساتۋشىلار.
32. سايكەستەندىرۋ دەرەكتەرىنىڭ بولماۋىنا, (ولاردى بەلگىلەۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا) ۇلەسى تاۋار نارىعىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 15 %-نان اسپاعان جاعدايدا جول بەرىلەدى.
33. تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇرامىن ايقىنداعان كەزدە قارالاتىن تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن ساتۋشىلاردان تاۋار ساتىپ الاتىن ساتىپ الۋشىلار توبىنىڭ قۇرامى (سانى) ناقتىلانۋى مۇمكىن.
ەگەر تاۋار نارىعىندا نەگىزگى ساتىپ الۋشىلاردىڭ از توبى (15-تەن از) جۇمىس ىستەسە, وندا ساتىپ الۋشىلاردىڭ نەگىزگى ساتۋشىلارمەن ءبىر تۇلعالار توبىنا كىرەتىنىن تەكسەرۋ قاجەت.
6. تاۋار نارىعىنىڭ كولەمى مەن تاۋار نارىعىنداعى نارىق سۋبەكتىلەرى ۇلەستەرىن ەسەپتەۋ
34. قارالاتىن نارىق شەكارا شەگىندەگى ۋاقىتتىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندەگى تاۋار نارىعى كولەمىنىڭ ەسەبى (بۇدان ءارى – تاۋار نارىعىنىڭ جالپى كولەمى) تاۋاردى نەمەسە ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن تاۋارلاردى اكەلۋ مەن اكەتۋ كولەمدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ تاۋاردى نەمەسە ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن تاۋارلاردى زاتتاي نەمەسە قۇندىق كورسەتكىشتەردە وتكىزۋ سوماسى رەتىندە ايقىندالادى.
نارىق سۋبەكتىسى ءوز ءونىمىنىڭ ءبىر بولىگىن ءوز مۇقتاجىنا پايدالانعان جاعدايدا, وتكىزۋ كولەمىنە تاۋار نارىعىندا وتكىزىلەتىن كولەم عانا قوسىلادى.
نارىق سۋبەكتىسىنىڭ ءتيىستى تاۋار نارىعىنداعى ۇلەسى نارىق سۋبەكتىسىنىڭ نارىقتىڭ شەكارالارى شەگىندە تاۋاردى نەمەسە ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا الماستىراتىن تاۋارلاردى وتكىزۋ كولەمىنىڭ ءتيىستى تاۋار نارىعىنىڭ جالپى كولەمىنە قاتىناسى رەتىندە ايقىندالادى.
نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇلەسىن انىقتاۋ ولاردىڭ ءونىم بەرۋ كولەمىنىڭ ۇلەسى ءونىم بەرۋدىڭ جالپى كولەمىندە كەمىندە سەكسەن بەس پايىز سۋبەكتىلەردىڭ اقپاراتى بولعان كەزدە مۇمكىن بولادى.
نارىق سۋبەكتىسىنىڭ ۇلەسىن ەسەپتەۋ كەزىندە پايدالانىلاتىن كورسەتكىشتەر نارىق كولەمىن ەسەپتەۋ كەزىندەگى ولشەم بىرلىكتەرىندە كەلتىرىلەدى.
ءتيىستى تاۋار نارىعىنداعى ۇلەسى ون بەس پايىزدان اسپايتىن نارىق سۋبەكتىسىنىڭ جاعدايى ۇستەم دەپ تانىلمايدى.
ءتيىستى تاۋار نارىعىنداعى تۇلعالار توبىنىڭ ۇلەسى ءبىر تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن تۇلعالار توبىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ۇلەستەرىنىڭ سوماسى رەتىندە ايقىندالادى جانە ءبىرتۇتاس نارىق سۋبەكتىسىنىڭ ۇلەسى رەتىندە قاراستىرىلادى.
35. ءتيىستى تاۋار نارىعىنداعى ۇلەسى وتىز بەس جانە ودان استام پايىزدى قۇرايتىن نارىق سۋبەكتىسىنىڭ جاعدايى, ەگەر وسىنداي نارىق سۋبەكتىسىنە قاتىستى جيىنتىعىندا مىناداي جاعدايلار بەلگىلەنسە ۇستەم دەپ تانىلادى:
1) نارىق سۋبەكتىسىنىڭ تاۋار باعاسىنىڭ دەڭگەيىن ءبىر جاقتى تارتىپتە ايقىنداۋ جانە تاۋار نارىعىندا تاۋاردى وتكىزۋدىڭ جالپى جاعدايلارىنا شەشۋشى اسەر ەتۋ مۇمكىندىگى. كورسەتىلگەن جاعداي تۇتىنۋشىلاردىڭ جانە (نەمەسە) ساتىپ الۋشىلاردىڭ (نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ (ساتۋشىلاردىڭ)) ساۋالناماسى نەگىزىندە ايقىندالادى;
2) تاۋار نارىعىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق, اكىمشىلىك نەمەسە وزگە دە شەكتەۋلەردىڭ بولۋى. كورسەتىلگەن جاعداي وسى ادىستەمەنىڭ 8-ءبولىمىنىڭ 46, 48-تارماقتارىنا سايكەس بەلگىلەنەدى;
3) نارىق سۋبەكتىسىنىڭ تاۋار نارىعىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى جاعدايلارىنا شەشۋشى اسەر ەتۋ مۇمكىندىگى بولۋىنىڭ ۇزاقتىعى. وسى جاعدايدى انىقتاۋ نارىق سۋبەكتىسى ۇلەستەرىنىڭ مولشەرلەرىن ءبىر جىلدان كەم ەمەس نەمەسە ەگەر تاۋار نارىعىنىڭ (نارىق سۋبەكتىسىنىڭ) جۇمىس ىستەۋ مەرزىمى ءتيىستى تاۋار نارىعىنىڭ (نارىق سۋبەكتسىنىڭ) جۇمىس ىستەۋ مەرزىمى ىشىندە كەمىندە ءبىر جىلدى قۇراسا, سالىستىرۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى.
ەگەر نارىق سۋبەكتىسى ەلۋ جانە ودان كوپ پايىز ۇلەسكە يە بولعان جاعدايدا, وسى تارماقتىڭ 1), 2) جانە 3) تارماقشالارىندا سانامالاعان جاعدايلاردى ەسكەرمەستەن نارىق سۋبەكتىسىنىڭ جاعدايى ۇستەم دەپ تانىلادى.
36. ەگەر ءتيىستى تاۋار نارىعىنداعى وزدەرىنە نەعۇرلىم كوپ ۇلەس تيەسىلى ۇشتەن اسپايتىن نارىق سۋبەكتىسىنىڭ جيىنتىق ۇلەسى ەلۋ جانە ودان كوپ پايىزدى قۇراسا نەمەسە ءتيىستى تاۋار نارىعىنداعى وزدەرىنە نەعۇرلىم كوپ ۇلەس تيەسىلى تورتتەن اسپايتىن نارىق سۋبەكتىسىنىڭ جيىنتىق ۇلەسى جەتپىس جانە ودان كوپ پايىزدى قۇراسا, ەگەر وسىنداي نارىق سۋبەكتىسىنە قاتىستى جيىنتىعىندا مىناداي جاعدايلار بەلگىلەنسە بىرنەشە نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ جاعدايى ۇستەم دەپ تانىلادى:
1) ۇزاق كەزەڭ ىشىندە (كەمىندە ءبىر جىل ىشىندە نەمەسە ەگەر مۇنداي مەرزىم ءبىر جىلدان از بولسا, ءتيىستى تاۋار نارىعىنىڭ ارەكەت ەتۋ مەرزىمى ىشىندە) نارىق سۋبەكتىلەرى ۇلەستەرىنىڭ سالىستىرمالى مولشەرى وزگەرمەگەن نەمەسە از وزگەرىستەرگە ۇشىراعان. وسى جاعدايدى انىقتاۋ نارىق سۋبەكتىلەرى ۇلەستەرىنىڭ سەرپىنىن تالداۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
2) نارىق سۋبەكتىلەرى وتكىزەتىن نەمەسە ساتىپ الاتىن تاۋار تۇتىنۋ كەزىندە (ونىڭ ىشىندە وندىرىستىك ماقساتتاردا تۇتىنۋ كەزىندە) باسقا تاۋارمەن الماستىرىلمايدى. وسى جاعداي وسى ادىستەمەنىڭ 2-بولىمىنە سايكە بەلگىلەنەدى.
3) ءتيىستى تاۋار نارىعىندا وسى تاۋاردىڭ باعاسى جانە (نەمەسە) ونى وتكىزۋ شارتتارى تۋرالى اقپارات ادامداردىڭ بەلگىلەنبەگەن توبىنا قولجەتىمدى. وسى كورسەتكىشتى ايقىنداۋ جالپىعا بىردەي اقپاراتتى تالداۋعا, سونداي-اق ساتۋشىلاردىڭ (نارىق سۋبەكتىلەرى) جانە (نەمەسە) ساتىپ الۋشىلاردىڭ (تۇتىنۋشىلاردىڭ) تالداۋىنا نەگىزدەلگەن.
37. نارىق كولەمدەرىن ايقىنداۋ ءۇشىن ساتۋ كولەمدەرىنىڭ سوماسى مىناداي ادىستەرمەن ايقىندالادى:
1) قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ناق سول تاۋاردى (الىپ ساتۋ) قايتا ەسەپكە الۋعا جول بەرمەي, ساتۋ كولەمدەرىنىڭ سوماسىن ەسەپتەۋ;
2) اتالعان ساتىپ الۋشىلار بويىنشا تاۋاردى ساتىپ الۋ كولەمدەرىنىڭ سوماسىن ەسەپتەۋ;
3) اتالعان اۋماقتان قارالىپ وتىرعان تاۋاردى اكەتۋ (ەكسپورتى) كولەمدەرىن شەگەرگەندە جانە تاۋار وندىرۋشىلەر مەن تاۋارلاردى اكەلۋ مەن اكەتۋ كولەمدەرىن باقىلاۋشى ورگانداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا اتالعان اۋماققا قارالىپ وتىرعان تاۋاردى اكەلۋ (يمپورتى) كولەمدەرىن قوسا وتىرىپ (تاۋاردى ءوندىرۋ جانە ونىڭ قورلارى كولەمىنىڭ ۇردىسىندە قارالىپ وتىرعان تاۋاردى تۇتىنۋدى شەگەرگەندە) قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنىڭ شەكارالارىندا تاۋاردى ءوندىرۋ كولەمدەرىنىڭ سوماسىن ەسەپتەۋ. اتالعان ءادىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكارالارىندا تاۋار نارىقتارىنا تالداۋ جۇرگىزگەن جاعدايدا قولدانۋ ورىندى;
4) ستاتيستيكا جانە (نەمەسە) وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندار, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە وكىلدىك ورگاندار ۇسىنعان مالىمەتتەردىڭ نەگىزىندە;
5) وزگە تاسىلمەن (وزگە كورسەتكىشتەر سالالىق ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى باسەكەلەستىك كوزقاراستا قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنداعى نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ جاعدايىن اسا ناقتى سيپاتتاۋعا مۇمكىندىك بەرگەن جاعدايلاردا پايدالانىلادى).
38. قاجەت بولعان جاعدايدا, تاۋار نارىعىنىڭ ناقتى كولەمدەرىنەن تىس مونوپولياعا قارسى ورگاننىڭ ۆەدومستۆوسى تاۋار ءوندىرۋدىڭ جوسپارلانعان كولەمدەرىن, تاۋارلاردى اكەلۋگە جانە اكەتۋگە تىيىمداردى ەسەپكە الىپ, بولجاۋ دەرەكتەرىن ايقىنداۋى مۇمكىن.
39. ەكونوميكالىق شوعىرلانۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ, سونداي-اق ۇستەم نەمەسە مونوپوليالىق جاعدايدى تەرىس پايدالانۋدىڭ باسەكەلەستىككە قارسى كەلىسىمدەرى مەن كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلدارىنىڭ بەلگىلەرىن انىقتاۋ كەزىندە تاۋار نارىعىنىڭ جالپى كولەمى ستاتيستيكا جانە (نەمەسە) وزگە مەملەكەتىك ورگانداردان, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە وكىلدىك ورگانداردان الىنعان دەرەكتەردەن ايقىندالادى.
ستاتيستيكا جانە (نەمەسە) وزگە مەملەكەتىك ورگانداردان, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە وكىلدىك ورگانداردان الىنعان دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە تاۋار نارىعىنىڭ جالپى كولەمىن ايقىنداۋ مۇمكىندىگى جاعدايىندا, تاۋار نارىعى كولەمىنىڭ ەسەبى وسى ادىستەمەنىڭ 34-تارماعىنا سايكەس جۇرگىزىلەدى.
7. تاۋار نارىعىندا باسەكەلەس ورتانىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ
40. نارىقتىڭ شوعىرلانۋ دەڭگەيىن ايقىنداۋ ءۇشىن:
1) نارىقتىڭ شوعىرلانۋ كوەففيتسيەنتى (CR) قولدانىلادى. تاۋاردى وتكىزۋ (جەتكىزۋ) كولەمىنىڭ ءىرى ءونىم بەرۋشىلەردىڭ بەلگىلى ءبىر سانىمەن وسى تاۋار نارىعىنداعى بارلىق ءونىم بەرۋشىلەردىڭ تاۋاردى وتكىزۋدىڭ (جەتكىزۋدىڭ) جالپى كولەمىنە پايىزدىق قاتىناسى رەتىندە ەسەپتەلەدى.
ءىرى ءونىم بەرۋشىلەردىڭ ءۇش (CR – 3), ءتورت (CR – 4) شوعىرلانۋ دەڭگەيىن پايدالانۋ ۇسىنىلادى.
2) گەرفيندال – گيرشمان (نن) نارىق شوعىرلانۋىنىڭ يندەكسى نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن بارلىق كاسىپورىندار ۇلەستەرىنىڭ كۆادراتتار جيىنتىعى رەتىندە ەسەپتەلەدى جانە ۇلەستەر نەمەسە پايىزدارمەن ولشەنۋى مۇمكىن:
مۇنداعى:
Si – ساتۋ ۇلەسى, وتكىزۋدىڭ جالپى كولەمىندە i – كاسىپورىن;
n – نارىقتاعى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ سانى.
شوعىرلانۋ كوەففيتسيەنتتەرىنىڭ جانە گەرفيندال-گريشمان يندەكستەرىنىڭ ماندەرىنە سايكەس شوعىرلانۋ دارەجەسى بويىنشا نارىقتىڭ ءۇش ءتۇرى بولىنەدى:
جوعارى شوعىرلانعان نارىق: 70% <CR 3 < 100% جاعدايدا 2000 < ننI < 10 000, 80% <CR 4 < 100% جاعدايدا 1800 < ننI < 10 000;
ورتاشا شوعىرلانعان نارىق: 45% <CR 3 < 70% جاعدايدا 1000 < ننI < 2000, 45% <CR 4 < 80% جاعدايدا 1000 < ننI < 1800;
تومەن شوعىرلانعان نارىق: CR 3 < 45% جاعدايدا ننI < 1000, CR 4 < 45% جاعدايدا ننI < 1000.
نارىقتىق شوعىرلانۋ كورسەتكىشتەرى نارىقتىڭ مونوپوليالانۋ دارەجەسىن, وندا نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قاتىسۋ بىركەلكىلىگىن (نەمەسە بىركەلكى ەمەستىگىن) الدىن الا باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءتيىستى تاۋار نارىعىندا ءونىمدى ءار ءتۇرلى اۋقىمدا جەتكىزەتىن ءونىم بەرۋشىلەر نەعۇرلىم كوپ بولعان سايىن, اتالعان كورسەتكىشتەردىڭ ءمانى سوعۇرلىم تومەن بولادى.
نارىقتىڭ شوعىرلانۋىن نارىقتا ايقىنداعان كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ 165-بابىنا سايكەس ءتيىستى تاۋار نارىعىندا ادامدار توبىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. بۇل رەتتە ادامدار توبى بىرىڭعاي نارىق سۋبەكتىسى رەتىندە قارالادى.
41. تاۋار باعاسى مەن ونى ءوندىرۋدىڭ شەكتى شىعىندار اراسىنداعى ايىرمانى ايقىنداۋ قاجەت بولعان جاعدايدا لەرنەر كوەففيتسيەنتى پايدالانىلادى. L=[P-MC]/P باعاسىنا جاتقىزىلعان, تاۋار باعاسى مەن ونى ءوندىرۋدىڭ شەكتى شىعىنى اراسىنداعى ايىرما رەتىندە ايقىندالادى.
مۇنداعى: ر – تاۋاردىڭ بوساتۋ باعاسى; مس – تاۋار ءوندىرۋدىڭ شەكتى شىعىنى.
اتالعان كورسەتكىش مونوپوليا جاعدايىندا رەسۋرستاردى ءتيىمسىز ورنالاستىرۋعا بايلانىستى شەكتى شىعىنداردان باعانىڭ اۋىتقىعانىن كورسەتەدى. كاسىپورىننىڭ وتكىزۋ باعاسى باسەكەلەستىك باعادان نەعۇرلىم كوپ اۋىتقىسا, سوعۇرلىم لەرنەر كوەففيتسيەنتى جوعارى.
بۇل كوەففيتسيەنت ساۋ باسەكەلەستىك نارىعى ءۇشىن نولگە تەڭ (نارىقتىق بيلىك جوق); مونوپوليستىك باسەكەلەستىك نارىعى ءۇشىن 0,3 – 0,5 دياپازونىندا تۇر; وليگوپوليا نارىعى ءۇشىن كاسىپورىندار (ولار نەعۇرلىم از بولسا, سوعۇرلىم لەرنەر كوەففيتسيەنتى كوپ بولادى) سانىنا قاراي 0,6 – 0,8 دياپازونىندا تۇر; ۇستەم كاسىپورىندارمەن نارىقتار ءۇشىن ول 0,8-0,9-عا جەتە الادى, مونوپوليا نارىعى ءۇشىن 1-گە جاقىندايدى.
42. تاۋار نارىعىنا باسقا وڭىرلەردەن ساتۋشىلاردىڭ كىرۋ مۇمكىندىگىن ايقىنداۋ قاجەتتىلىگى جاعدايىندا وڭىرارالىق جانە حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىق ءۇشىن نارىقتىڭ اشىقتىق كوەففيتسيەنتى قولدانىلادى.
تاۋار نارىعىنا باسقا وڭىرلەردەن (نەمەسە باسقا ەلدەردەن) ساتۋشىلاردىڭ كىرۋ مۇمكىندىگى نارىقتىڭ شوعىرلانۋىن ەداۋىر تومەندەتەدى, نارىقتا جەرگىلىكتى (وتاندىق) ساتۋشىلاردىڭ الاتىن ۇلەسىن قىسقارتادى.
كەرىسىنشە, وڭىرارالىق (حالىقارالىق) الماسۋعا نارىقتىڭ باياۋ كىرۋى نارىقتا شوعىرلانۋدى كۇشەيتەدى جانە جەرگىلىكتى (وتاندىق) ساتۋشىلاردىڭ ۇلەسىن ۇلعايتادى.
وڭىرارالىق جانە حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىققا قاتىسۋ ءۇشىن نارىق اشىقتىعىنىڭ دارەجەسىن, يمپورتتىڭ كىرۋ دارەجەسىن (يكد) ناقتى تاۋار نارىعىندا وتكىزۋدىڭ (جەتكىزۋدىڭ) جالپى كولەمىندە يمپورتتىق (اكەلىنگەن) ءونىمنىڭ ۇلەسى بويىنشا باعالاۋعا بولادى:
مۇنداعى:
ي – يمپورتتىق ءونىم كولەمى;
پ – ىشكى ءوندىرىس كولەمى;
ە – بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە اتالعان تاۋاردىڭ ەكسپورت كولەمى;
ر – ناقتى تاۋار نارىعىندا وتكىزۋدىڭ جالپى كولەمى.
بۇل كورسەتكىش وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن قورعانىس شارالارىنا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشكەن كەزدە قاجەت.
43. شارۋاشىلىق قىزمەتىنىڭ ناتيجەلەرىن تالداۋ قاجەتتىلىگى جاعدايىندا شارۋاشىلىق قىزمەتتەرى ناتيجەلەرىنىڭ باعاسى قارالادى, ونىڭ ىشىندە:
1) قارالىپ وتىرعان نارىقتا 35 پايىزدان استام ۇلەسى بار نارىق سۋبەكتىلەرى ءۇشىن كاپيتالدى تارتۋدىڭ تابىسى مەن شىعىنى مولشەرىنىڭ ارا-قاتىناسى;
2) قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنداعى باعا سەرپىنى;
3) قارالىپ وتىرعان نارىق جانە سۇرانىس كولەمىنىڭ سەرپىنى (ونىڭ ىشىندە تاۋار ماسساسىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن سۇرانىستىڭ جانە سۇرانىستى كەڭەيتۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولۋى);
4) وڭىرارالىق جانە حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىق ءۇشىن قارالىپ وتىرعان نارىقتىڭ اشىقتىعى;
5) قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىندا جاڭا ساتۋشىلاردىڭ پايدا بولۋ جيىلىگى;
6) قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ تەحنيكالىق دامۋ دەڭگەيى.
44. قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنداعى نارىق سۋبەكتىلەرى ارەكەتتەرىن تالداۋ سۋبەكتىلەردىڭ ارەكەتتەرىن قامتيدى, ونىڭ ىشىندە:
ساتۋشىلاردىڭ يننوۆاتسيالىق قىزمەتىن جانە ماركەتينگتىك ستراتەگياسىن ازىرلەۋ;
باسەكەلەسەتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە تاۋەلدىلىك دارەجەسىن انىقتاۋ;
ساتۋشىلاردىڭ جەكەلەگەن ساتىپ الۋشىلارعا (ساتىپ الۋشىلار توبىنا) جەڭىلدىكتەر بەرۋ فاكتىلەرىن بەلگىلەۋ;
تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ كەلىسىمدەرىن انىقتاۋ.
8. تاۋار نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىن ايقىنداۋ
45. تاۋار نارىعىندا قىزمەتتى باستاۋعا نارىق سۋبەكتىلەرىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن نەمەسە قيىندىق تۋدىراتىن جانە شەكتەيتىن ءمان-جايلار نەمەسە ءىس-ارەكەتتەردى ايقىنداۋ ءراسىمى مىنالاردى قامتيدى:
قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنا كىرۋ توسقاۋىلدارىنىڭ بارلىعىن (نەمەسە جوقتىعىن) انىقتاۋ;
قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىنا كىرۋدىڭ انىقتالعان توسقاۋىلدارىن ەڭسەرۋدى ايقىنداۋ.
46. نارىققا كىرۋ توسقاۋىلدارىنا مىنالار جاتادى:
1) ەكونوميكالىق شەكتەۋ, ونىڭ ىشىندە:
وسى سالىمداردىڭ ءوزىن-ءوزى اقتاۋ مەرزىمدەرى ۇزاق بولعاندا ەداۋىر باستاپقى كۇردەلى سالىمداردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىلىگى;
قارالىپ وتىرعان نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىمەن سالىستىرعاندا, الەۋەتتى قاتىسۋشىلار ءۇشىن قارجىلاندىرۋدى تارتۋدىڭ بارىنشا جوعارى شىعىندارى;
قاجەتتى رەسۋرستارعا جانە زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىنا, اقپارات الۋعا قولجەتىمدىلىكتى الۋ شىعىندارى;
كولىكتىك شەكتەۋلەر;
ۇسىنىسى شەكتەلگەن جانە قارالىپ وتىرعان نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ اراسىندا بولىنگەن رەسۋرستارعا الەۋەتتى قاتىسۋشىلاردىڭ قولجەتىمدىلىگىنىڭ بولماۋى;
نارىق سۋبەكتىلەرى ءۇشىن ءوندىرىستىڭ مۇنداي كولەمىنە قول جەتكىزگەنگە دەيىن ءونىم بىرلىگىنە بارىنشا جوعارى شىعىندارعا بايلانىستى ءوندىرىستىڭ ء(وندىرىس اۋقىمىنىڭ اسەرى) ەكونوميكالىق اقتالعان ەڭ از كولەمىنىڭ بولۋى;
نارىقتىڭ الەۋەتتى قاتىسۋشىلارى الدىندا, اتاپ ايتقاندا, تاۋار بىرلىگىنە شىعىندار بويىنشا جانە تاۋارعا سۇرانىس بويىنشا قارالىپ وتىرعان نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ارتىقشىلىعى;
2) مەملەكەتتىك ورگاندار ەنگىزگەن اكىمشىلىك شەكتەۋلەر, ونىڭ ىشىندە:
قىزمەتتىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن ليتسەنزيالاۋ شارتى;
كۆوتالاۋ;
تاۋارلاردى اكەلۋدى-اكەتۋدى شەكتەۋ;
بەلگىلى ءبىر سۇرانىستى مىندەتتى قاناعاتتاندىرۋ, ۇتقىر قۋاتتى قولداۋ, جۇمىس ورىندارىن جانە الەۋمەتتىك قۇرىلىمداردى ساقتاۋ تالابى;
جەكەلەگەن نارىق سۋبەكتىلەرىنە جەڭىلدىكتەر بەرۋ;
جەر ۋچاسكەلەرىن بولۋگە, وندىرىستىك جانە وزگە دە ءۇي-جايلار بەرۋگە كەدەرگىلەر;
مەملەكەتتىك مۇقتاجدىق ءۇشىن تاۋار ءونىم بەرۋشىلەرىن كونكۋرستىق ىرىكتەۋ شارتى;
ەكولوگيالىق شەكتەۋلەر, ونىڭ ىشىندە وندىرىستىك قۋاتتاردى جانە كولىك ينفراقۇرىلىمى وبەكتىلەرىن سالۋعا تىيىم سالۋ;
ستاندارتتار جانە ساپاعا قويىلاتىن تالاپتار;
3) تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان تەحنولوگيالىق ارتىقشىلىقتى بىلدىرەتىن تەحنولگويالىق شەكتەۋلەر;
4) وزگە دە شەكتەۋلەر:
نارىققا كىرۋ توسقاۋىلدارىن جاساۋعا باعىتتالعان جۇمىس ىستەپ تۇرعان تاۋار نارىعىنداعى نارىق سۋبەكتىلەرى ارەكەتتەرىنىڭ ستراتەگياسى, ونىڭ ىشىندە:
مونوپوليالىق تومەن باعا بەلگىلەۋ;
جوسىقسىز باسەكەلەستىك;
نارىقتا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ىشىندە نارىققا كىرۋگە توسقاۋىل جاساۋعا اكەلەتىن تىكە ىقپالداسقان نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ بولۋى:
نارىقتىڭ باسقا الەۋەتتى قاتىسۋشىلارىمەن سالىستىرعاندا, تىكە ىقپالداسقان نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قاتىسۋشىلارى ءۇشىن ارتىقشىلىق تۋدىرادى;
نارىقتىڭ الەۋەتتى قاتىسۋشىلارىن تىكە ىقپالداسۋعا قاتىسۋ قاجەتتىلىگىن تالاپ ەتەدى, بۇل نارىققا كىرۋ شىعاسىسىن ۇلعايتادى;
تاۋار نارىعىنا كىرۋگە باسقا دا شەكتەۋلەر.
47. قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىندا باسەكەلەستىكتى شەكتەيتىن بەلگىلەرگە مىنالار جاتۋى مۇمكىن:
تىكە ىقپالداسقان نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ەلەۋلى ۇلەسى;
زەرتتەۋدىڭ ۋاقىتشا ارالىعىنىڭ ىشىندە تىكە ىقپالداسقان بولىپ تابىلاتىن نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ ۇلەسىن تومەندەتۋ;
اتالعان تاۋاردى وندىرگەندە پايدالاناتىن تاۋارلار اينالاتىن نەمەسە قارالىپ وتىرعان تاۋار ءوزىنىڭ فيزيكالىق ورنالاسۋ ۇردىسىندە وندىرۋشىدەن تۇتىنۋشىعا تۇسەتىن ارالاس نارىقتاردىڭ بىرىندە قارالىپ وتىرعان تاۋار نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن تىكە ىقپالداسقان سۋبەكتىلەردىڭ ۇستەم جاعدايى;
نارىق سۋبەكتىسى قارالىپ وتىرعان نارىقتا (كەيىننەن نەمەسە تومەندە تۇرعان) ساتۋشى رەتىندە شىعاتىن نەمەسە ساتىپ الۋشى رەتىندە شىعۋعا ءازىر الدىندا ت